عوامل مؤثر در ریزبرگی درختان پسته

پسته (Pistacia vera) یکی از مهمترین محصولات باغبانی در ایران است. که در طول 50 سال گذشته، به عنوان یکی از محصولات تجاری در نظر گرفته شده است. عارضه ریز برگی که باغداران استان کرمان به آن (قرمزو) هم می گویند در دو دهه ی اخیر به تدریج گسترش یافته است. علائم ریز برگی ممکن است در یک یا چند شاخه از درخت بروز کند و یا در شرایط حاد، تمام درخت به آن مبتلا شود. برگچه ها به طور واضح کوچکتر از حد معمول می شوند و تعداد برگچه در برگ کاهش می یابد. رنگ برگچه ها متمایل به قرمز می شود. دانه ها در شاخه های مبتلا کوچک و قرمز می شوند و این میوه ها روال رشد طبیعی ندارند به طوری که پوست درونی (سخت) در آن ها تشکیل نمی شود و یا ناقص است. مغز نیز در این میوه ها بطور طبیعی رشد نمی کند.

البته محققان نظرات مختلفی را برای دلیل این عارضه بیان می کنند که متاسفانه هیچ کدام از روش های درمانی آن ها موثر واقع نشده است. این گیاه در مناطق گرم و خشک با خاک های آهکی و pH بالا، قادر است تنها مقدار کمی عناصری مانند روی، مس، منگنز و آهن جذب کند. بنابراین ریز برگی درختان پسته ممکن است به دلیل کمبود و یا عدم تعادل عناصر ریز مغزی در خاک و اختلال در جذب این عناصر، به ویژه آهن، منگنز، روی و مس بروز کند. براساس نقش های کلیدی هریک از این عناصر در پسته می توان اهداف زیر را تنظیم نمود:

1. بررسی عوامل تاثیرگذار روی بروز این عارضه و بیان راه حلی جهت بهبود و درمان آن.
2. شناسایی تعامل بین موادمغذی مختلف (اثر متقابل بین موادمغذی) برای فراهم نمودن شرایط مناسب جهت تغذیه گیاهان.

بدین منظور در این تحقیق، از باغ های پسته ای که دچار ریزبرگی بودند، استفاده شد. نمونه ها از 3 منطقه جمع آوری شدند:

1. جمع آوری قسمت های سالم از درختان سالم
2. جمع آوری قسمت های سالم از درختان ناسالم
3. جمع آوری قسمت های ناسالم از درختان ناسالم

نمونه های جمع آوری شده، جهت تعیین سطح مواد مغذی مورد تجزیه تحلیل قرار گرفت.

نتایج نشان داد که غلظت آهن در قسمت های برگی درختان ناسالم از درختان ناسالم تفاوت معناداری داشتند که به دلیل کم تحرک بودن آهن در گیاه است. غلظت آهن، منگنز، مس و روی در درختان ناسالم نیز نسبت به درختان سالم کاهش یافته بود.

طبق نتایج بدست آمده علائم کمبود روی در درختان پسته در فصل اولیه رویش ظاهر شد. علائم بدین صورت بود که رشد جوانه های برگ و گل پسته با کندی صورت می گرفت و حتی برخی جوانه ها نیز به صورت کامل باز نمی شدند. با هرس یک طرف درخت علائم کمبود در آن ناحیه از بین می رفت این در حالی است که نیمه ی دیگر درخت که هرس نشده بود، علائم همچنان باقی می ماند به این علت که روی عنصری پویا نمی باشد. تجزیه و تحلیل درختان سالم پسته نشان داد که در اوایل فصل رویش مقدار زیادی روی وجود دارد، اما سپس به سرعت در اواخر ژوئن و اکتبر کاهش می یابد. علائم کمبود روی با نازک شدن پوست میوه و ایجاد لکه های قرمز پراکنده در برگ پسته همراه است. بسیاری از محققان گزارش دادند که استفاده از کود فسفات باعث کاهش سرعت انتقال و غلظت روی در شاخه های پسته شده و علائم کمبود بدین صورت ظاهر می شود. در ارتباط با توزیع روی بین ریشه ها و شاخه ها، تحقیقی صورت گرفته در مورد گیاهان ذرت و گوجه فرنگی، که براساس نتایج ارائه شده، علائم کمبود روی در هر دو بخش ریشه ها و شاخه ها مشاهده می شود با این تفاوت که میزان غلظت روی در ریشه ها کمتر از شاخه ها بوده و تحت تاثیر فسفر قرار می گیرد. استفاده از کودهای فسفره نیز باعث افزایش میزان غلظت فسفر در ریشه ها می شود. زمانی که کود روی اضافه می شود، در ابتدا مقدار فسفر در ریشه افزایش می یابد و در شاخه ها کم می شود. طبق گزارشات کمبود روی باعث می شود متابولیسم فسفر و جذب آن در ریشه افزایش یابد و به ساقه نیز برسد. افزایش فسفر اگر در برگ ها و ساقه به حد سمی برسد علائمی شبیه به کمبود روی ظاهر می شود.

عنصر آهن در سیستم های آنزیمی نقش دارد. مقدار آهن در نهال های جوان می تواند بیشتر باشد و با افزایش سن نهال میزان آهن نیز کاهش می یابد. اگر مقدار  آهن کمتر از  Mgg^-150 باشد علائم کمبود آهن ظاهر می شود. مقدار آهن در بافت های مریستمی و در حال توسعه به بیش از 200 Mgg^-1 نیز می رسد. علائم کمبود آهن در نهال های جوان پسته بدین صورت است که برگ ها به علت کاهش فتوسنتز، شروع به زرد شدن می کنند که در نهایت منجر به کاهش محصول می شود. آزمایشات سینگ و استنبرگ بر روی گیاه جو نشان داد که اثر روی بر غلظت آهن و مقدار کل آن ناپایدار است. همچنین آزمایشی مبنی بر اثر یون آهن بر جذب و انتقال روی در برنج انجام شد که نشان داد غلظت بالای آهن باعث کاهش جذب روی می شود. منگنز به عنوان عامل اصلی در فعالیت آنزیمی تاثیری ندارد، اما باعث فعال شدن آنزیم های مختلف می شود. منگنز همچنین می تواند در انتقال آنزیم ها نیز ایفای نقش کند.  کمبود منگنز باعث کاهش فعالیت فتوسنتزی شده و در برگ های جوان درختان پسته لکه هایی روشن و در قسمت های پایینی درختان نیز مناطق خاکستری ایجاد شود که برگ های این قسمت ها از زرد به نارنجی تغییر رنگ می دهند. به طور کلی سطح بحرانی کمبود منگنز در درختان پسته تقریبا بین 10 تا 15 Mgg^-1 قرار دارد. سینگ و استنبرگ تعامل بین روی، منگنز را در گیاه جو بررسی نمودند و متوجه شدند که با افزایش منگنز در خاک، روی نیز افزایش می یابد. همچنین تحقیقی در زمینه ی تاثیر NPK بر روی میزان منگنز، روی، مس و آهن انجام شد که طبق نتایج بدست آمده با افزودن کود NPK، روی و مس به طور معناداری افزایش می یابد اما میزان منگنز و آهن کاهش می یابد. مس در ساختمان بسیاری از آنزیم های گیاهی نقش دارد. همچنین در فعالیت های متابولیسمی، اکسیداز سیتوکروم، اجزای پروتئین ها و در فتوسنتز نیز تاثیرگذار است. علائم کمبود معمولا در اواسط تابستان بروز می کند بدین صورت که ساقه ها خم می شوند، نوک برگ ها نکروزه شده و به مرور گسترش می یابند. علائم ممکن است فقط از چند شاخه شروع شود و سپس 90 تا 100 درصد از شاخه ها را فرا بگیرد و در نهایت موجب مرگ گیاه شود. این کمبود در درختان میوه با کاهش فاصله میان گره ها همراه است و در نهایت گیاه کوتوله باقی می ماند. سطح بحرانی کمبود مس در درختان پسته 4 Mgg^-1 گزارش شده است. بسیاری از محققان تعامل بین مس و روی را بررسی نمودند و به این نتیجه رسیدند که مس عنصری بسیاری قوی می باشد و باعث جلوگیری از جذب روی می شود. از طرف دیگر غلظت بالای روی در خاک بر روی مس تاثیر می گذارد و باعث تشدید کمبود مس در خاک می شود. به نظر می رسد که روی و مس با یک مکانیسم جذب می شوند بنابراین با یکدیگر رقابت می کنند. استفاده از اسیدآمینه به صورت محلول پاشی می تواند باعث رفع کمبود روی در گیاه شود. همچنین بر طبق گزارشات ارائه شده میزان کوچکی برگ ها در پسته ارتباط مستقیمی به نوع علف های هرز، سن گیاه و فاصله کاشت درختان نیز دارد و با حذف علف های هرز و رعایت فاصله کاشت مناسب می توان تا حدودی از میزان کمبود مس در خاک جلوگیری نمود.

منبع:

Afrousheh. M, Aghamir Mohammad Ali. F (2010) EFFECTIVE FACTORS IN LITTLE LEAF DISEASE ON PISTACHIO TREES, Int. J. Nuts Related Sci, Vol 1, No. 1, pp.12-21.