سرما و یخ زدگی
تعریف یخ و یخ زدگی
کلمه”یخ” به معنی کریستال های منجمد روی سطح، انجماد شبنم یا تغییر فاز از بخار به یخ است. اگرچه این کلمه بطور گسترده و عمومی استفاده می شود.
نمونه هایی از تعریف سرما:
- دمای کمتر یا مساوی صفر درجه سانتی گراد در ارتفاع بین 1.25 تا 2 متر از لایه مرزی هوا.
- دمای کمتر از صفر درجه سانتی گراد بدون وجود لایه مرزی هوا.
- درجه حرارت زیر صفر درجه و وجود دمای هوای پایین که باعث آسیب یا مرگ گیاهان بدون تشکیل یخ می شود.
انواع یخ زدگی
تشعتشعی و توده ای.
یخ زدگی تشعشعی:
در شب آرام، همراه با وارونگی هوا، هوای تمیز، دمای بالاتر از صفر درجه در روز اتفاق می افتد.
یخ زدگی توده ایی:
هوای بادی، بدون وارونگی، دمای هوا زیر صفر درجه سانتی گراد در روز رخ می دهد.
رویداد یخ زدگی زمانی اتفاق می افتد که آب در داخل گیاه به فرم کریستال هایی تشکیل شود و دمای بافت های گیاه به کمتر از دمای بحرانی کاهش یابد جایی که شرایط فیزیولوژیک غیر قابل برگشت است که منجر به مرگ یا نقص در عملکرد سلول های گیاهی می شود.
سرمازدگي يكي از پديده هاي جوي است كه عليرغم قابل پيش بيني بودن آن در رديف حوادث غير مترقبه تعريف شده است. این پدیده یکی از مهمترین عوامل موثر در کاهش محصول باغات میوه بخصوص در مناطق معتدله ایران است که در برخی سال ها بیش از 50 درصد محصول را نیز تحت تاثیر خود قرار داده است.
سرما زدگی بهاره
سرمای دیررس بهاره موجب آسیب دیدن جوانه های تازه بیدار شده درختان میوه می شوند و در صورت دیررس بودن بیشتر این نوع سرماها، حتی به میوهای تازه تشكیل شده نیز خسارت وارد می كند. جوانه های بارور در حال ركود به سرمای زمستانه مقاوم هستند اما مقاومت آنها هنگام بیدار شدن جوانه ها كاهش می یابد. به طور كلی جوانه های گل در دمای 2- و 3- درجه سانتیگراد از بین می روند. میوهای تازه تشكیل شده نسبت به گلها حساس تر هستند و در 0.5- درجه سانتیگراد آسیب می بینند. در اوایل بهار جبهه های سرد هوا در منطقه پرورش درختان میوه و در شبهای بدون ابر موجب خسارت دیدن جوانه درختان میوه می گردد.
روشهای جلوگیری از سرمای زدگی بهاره
روشهای مختلفی برای جلوگیری از سرمای دیررس بهاره وجود دارد كه می تواند جوانه های گل و میوهای تازه تشكیل شده درختان میوه را از سرما زدگی محافظت كنند.
انتخاب ارقام دیر گل در مناطقی كه احتمال خطر سرمای دیر رس بهاره است با توجه به تاریخ گلدهی ارقام مختلف یك گونه درختی می توان از ارقام دیر گل استفاده كرد این ارقام با توجه به دیر بازكردن گل كمتر با سرماهای دیررس بهاره مواجه می شوند اخیرا در برخی مناطق از بادام های دیر گل استفاده به عمل می آید.
استفاده از تركیبات شیمیایی
استفاده از اتفن درختان میوه هسته دار در پاییز موجب دیر باز شدن جوانه ها به مدت 12-4روز در بهار می شود. استفاده از هورمون نفتالین استیك اسید در بهار موجب تاخیر 2-1 هفته در زمان گلدهی درختان می گردد.
موقعیت و محل باغ
در مناطق شیب دار و كنار تپه های ماهور در صورت احتمال وجود سرماهای دیررس بهاره محل باغ را در شیب های شمالی انتخاب می كنند تا در اوایل بهار دیرتر گرم شده و موجب تاخیر در بیدار شدن جوانه ها گردد. ایجاد باغ میوه در كنار جنگل ها، رودخانه ها، بركه ها و كنار سواحل كه دارای هوای مرطوب و نقطه شبنم بالا هستند آسیب های سرمای بهاره را كاهش می دهد.
پاشیدن آب روی درختان
پاشیدن آب روی شاخه های درختان میوه در دمای صفر درجه سانتیگراد موجب تشكیل یخ می شود. به ازای هر لیتر آب كه یخ می شود 80 كیلو كالری گرما آزاد می شود. گرمای آزاد شده موجب گرم شدن اجسامی كه در تماس با آب هستند می شود در ضمن تشكیل یك لایه نسبتا عایق یخ در اطراف جوانه موجب می شود تا دمای جوانه از صفر درجه سانتیگراد پایین نیاید برای این منظور می توان از سیستم آبیاری بارانی استفاده كرد یا توسط محلول پاش ها روی درختان میوه آب پاشید. پاشیدن آب باید در دمای صفر درجه سانتی گراد انجام گیرد تدابیر زراعی نوع سطح خاك در محافظت دمای هوا تاثیر دارد و اختلاف دمای حدود 1/7 درجه سانتی گراد ایجاد می كند. برای محافظت در برابر سرما و یخبندان های ناشی از تشعشع، خاك باید مرطوب و عاری از علف های هرز و شخم نخورده باشد زیرا زمین شخم خورده دارای هوای بیشتر بوده و گرمای ویژه كمتری دارد از این رو خاك شخم خورده سریع تر سرد می شود اما خاك های مرطوب دیرگرم شده و دیرتر دمای خود را از دست می دهند علفهای سطح خاك نیز نوعی هدایت كننده گرما از خاك به هوا می باشند تدابیر زارعی ذكر شده یخ زدگی را در لایه 15سانتی متر سطح خاك به تاخیر می اندازد و بویژه برای جلوگیری از سرما زدگی گیاهانی همچون توت فرنگی و انگور موثر واقع می گردد.
گرم كردن باغ توسط بخاری های باغی
كار گذاشتن بخاری یا پلارهای باغی در قسمت های مختلف باغ و سوزاندن موادی همچون چوب نفت یا گازوییل موجب گرم شدن باغ می گردد. این روش در مناطق سردسیری ممكن است تاثیر زیادی نداشته باشد اما در مناطق نیمه گرمسیری مثلا در باغات مركبات، انار، انجیر زیتون و غیره می تواند موثر واقع شود.
ایجاد دود برای كاهش تشعشع
در شب هایی كه احتمال بروز سرما می باشد با سوزاندن كاه وكلش و مواد دیگر موجب ایجاد دود در هوای باز گردید ذرات معلق در هوا هر چقدر بیشتر باشد انعكاس حرارت به سقف آسمان تقلیل می یابد زیرا تشعشع حرارت كه با طول موج های بلند به طرف آسمان منعكس می شود توسط ذرات هوا جذب شده و دمای باغ را حفظ می كنند. ایجاد بادشكن در اطراف باغ كشت درختان باد شكن همچون چنار، زبان گنجشك، افرا و غیره در جهت شمالی كه بادهای سرد می ورزد موجب محافظت درختان میوه از سرما می شود.
و برخی دیگر از روشهای حفاظت:
. مديريت زهكشي هوا . انتخاب پایه و پیوندک مناسب (استفاده از ارقام جدید اصلاح شده)
. درخت كاري در پوشش گياهي . مديريت تغذيه درخت میوه
. هرس به موقع . سرمادهي به منظور تأخير در شكوفه دهي
. استفاده از مواد شيميايي جهت تأخير در شكوفه دهي . پوشاندن درختان میوه
. خودداري از عمليات خاكورزي و انجام آبياري صحيح . حذف گياهان پوششي
. پوشاندن خاك . رنگ زدن و پوشاندن تنه درخت
. ماشين هاي باد . آب پاش ها
. آبياري سطحي . عايق سازي با كف
. مه سازها . روش هاي تركيبي فعال
. استفاده از بالگردها (در کشورهای پیشرفته)
کاهش دما از آستانه تحمل حداقل می تواند خسارت زا باشد باغداران کاملاً از نتایج زیان بار عدم مقاومت درختان در برابر سرماي زمستان مطلع هستند بنابراین شناخت از چگونگی وقوع سرما و یخبندان و علایم ناشی از وقوع این پدیده در هر ناحیه می تواند برنامه ریزی کشاورزي و خود باغداران را به منظورکاهش خسارت سرما راهنمایی و کمک نماید خوشبختانه پیشرفت هاي دانش بشري در علوم مختلف از جمله هواشناسی و تحلیل داده هاي حاصل از تغییرات جوي امکان پیش بینی یخبندان هاي فصلی را فراهم نموده بنحوي که باغدارن با بکارگیري برخی تدابیر، تا حدودی می توانندخسارت هاي احتمالی را کاهش دهند.
